Aðilar að Skemmunni

Leit eftir:

BókHáskóli Íslands>Hugvísindasvið>Doktorsritgerðir>

Vinsamlegast notið þetta auðkenni þegar þið vitnið til verksins eða tengið í það: http://hdl.handle.net/1946/7732


„Í fréttum er þetta helst.“ Rannsókn á einkennum íslensks útvarpsmáls

Maí 2009
  • en

    The thesis “Í fréttum er þetta helst.” Rannsókn á einkennum íslensks útvarpsmáls [“These are our main stories.” A study on features of Icelandic radio language] contributes to Icelandic linguistics in three ways. Firstly, there is a draft description of the registers of two different text genres in Icelandic radio language, i.e. radio news and radio talk shows. In addition, there are two other important factors: the one is delimiting, interpreting and using a few important theoretical concepts on Icelandic material, and the other is the methology used.
    The term ‘register’ denotes here a set of linguistic features which clearly relate strongly to certain language situations and text genres. Radio news and radio talk shows are two out of many different text genres that can be found in the Icelandic speech community. A defining characteristic of text genres is that they serve different functions.
    People’s ability to use language in different ways is a prerequisite for distinguishing different usage. When linguistic variation is governed by people’s social background, we have dialectal features. If variation is governed by language situations and text genre we find register features. Language policy and planning attitudes are among the factors which may influence the variation in language use in different situations. In acquiring sociolinguistic competence, people recognise the different kinds of language use which are regarded as normal in the different language situations which exist in a speech community. The social framework for language variation in Icelandic is the speech community as a whole, with its conventions and expectations concerning language use. Our understanding of ‘speech community’ here is that we have a common speech community whenever people are using the same linguistic code, their social attitudes towards language are extremely uniform, and they share the same attitudes towards linguistic variation.
    Very often, differences in language use seem to be related to the difference between written and spoken text. A distinction is made between the terms ‘written language’ and ‘written text’, and between the terms ‘spoken language’ and ‘spoken text’. Features of written language, as a register, can occur both in written and spoken texts, and spoken language features may be found in both spoken and written texts. However, the two differents methods, i.e. writing and speaking, do seem to explain much of the characteristics of written language on the one hand and spoken language on the other hand. In addition to the difference between letters and sounds there is a difference in the amount of planning time, the typical situations of writing on the one hand and speaking on the other hand are different, and these two methods are also generally different when it comes to participant interaction.
    Exceptionally, a certain linguistic feature only occurs in a certain method (for instance, only in speaking and never in writing), or only in a particular text genre. However, most linguistic features are possible in all situations, so the general rule is that the difference between methods and the difference between text genres lies in different relative frequencies of the language forms in question. Different language use between two text genres may be described by thinking of the genres as opposite ends on a continuum where various linguistic features are clearly more frequent close to one end than to the other end. In the study reported in this thesis, we can think of the text genres radio news and radio talk shows on opposite ends of such a continuum. The difference between the registers of the two text genres lies, above all, in the different relative frequencies of certain language forms.
    Radio language situations are of a special character in that you are always ‘speaking to’ an absent listener or giving an absent listener the opportunity to listen to a conversation. The position of such a listener is different from that of an interlocutor in a regular conversation. Thus, radio language is, by nature, spoken text without an interlocutor present. Radio texts are partly based on manuscripts that have been written word for word, and partly spoken without using such manuscripts. When manuscripts are read aloud we may expect to find some features of language use which are directly linked to the writing process.
    In radio language, various norms of language and language use in the speech community are presented to a large number of people at the same time. Sometimes it is claimed that language use on the radio can influence the language use of radio listeners. My claim is that such influence can be found in the lexical domain irrespective of text genres, but that any grammatical influence must be much more limited and is probably only possible in the context of closely related text genres.
    This thesis describes a study which aims to produce a preliminary draft of a description of the registers of two text genres in the Icelandic speech community: radio news and radio talk shows, as well as considering, in that context, the effect of manuscript use. The research question put forward for this study was the following: Which linguistic features characterise the register of radio news and which linguistic features characterise the register of radio talk shows? This is, then, a study of situational variation in Icelandic language use. The study thus presents and tests a method for revealing the relationship between linguistic features and certain external factors.
    The material used in the present study consists of 28,280 words; 10,640 words from radio news, and 17,640 words from radio talk shows. The material from the radio news was mainly scripted (83.5%), i.e., everything was scripted except the news interviews. The radio talk shows material, on the other hand, was not based on such word for word manuscripts. The material was recorded from radio broadcasts in 1995 and 1996. It was written down accurately from the recordings for the purpose of this study.
    I investigated the relative frequencies of certain linguistic features (dependent variables) in the text samples from the two text genres. Frequency counts were generally normed to a basis per 1,000 words of text. In choosing linguistic features for this study, I primarily applied the heuristic that the difference between the two text genres, radio news and radio talk shows, could to a considerable extent be connected to the two different methods of text creation, i.e. whether or not a word for word manuscript had been used. I followed various comments and ideas, which had been put forward here and there in the literature, about the characteristics and the difference between spoken and written texts in Icelandic and in related languages. In addition, I used some foreign studies on radio language in particular, as a frame of reference, as well as looking into Icelandic parallels whenever it seemed natural to do so. A few linguistic features were investigated here for the first time, e.g. sound units and the conjunction particle nú.
    The linguistic features under investigation are: anomalies (fillings, mistakes, errors), sound units (strings of syllables between two distinct pauses), coordinating conjunctions between clauses, the relative clause conjunctions sem and sem að, the indefinite pronouns maður and þú, the conjunction particle nú, leftmost constituents of clauses (primarily topicalised constituents and the expletive það), ratio between finite verbs and nouns, order of noun and possessive pronoun, idiomatic expressions/collocations. In addition, as a bi-micro-investigation, I looked at the frequency of five words that are characteristic for ‘spoken language’ (akkúrat, græja (noun), pása, redda, sirka), but the material corpus in this study is in fact too small for investigating frequency of open class words (content words). It is obvious, cf. above, that the nature of the linguistic features investigated in this study is quite diverse; some of them are closely connected to processes of speech production, others are of a more grammatical nature, and finally there are those that are associated with use of particular words and phrases. It is assumed here that it is most natural in register studies to investigate such diverse linguistic features at the same time.
    The relative frequencies of the linguistic features in question were compared in the light of independent variables concerning 1) method, i.e. whether or not a word for word manuscript had been used; 2) text genre, i.e. radio news vs. radio talk shows; and finally 3) participants, i.e. radio channel employees vs. their interlocutors.
    An hypothesis is put forward, and tested, for the frequency distribution of the linguistic features in question, in relation to whether or not a word for word manuscript had been used, and whether the text genre is radio news or radio talk shows. The hypothesis predicts that the following linguistic features are characteristic of unscripted material and radio talk shows: anomalies (fillings, mistakes, errors), relatively short sound units, coordinating conjunctions between clauses, the relative clause conjunction sem að, the indefinite pronouns maður and þú, the conjunction particle nú, the expletive það as leftmost constituent of clauses. Furthermore, the hypothesis predicts that scripted material and radio news are characterised by the following linguistic features: topicalised leftmost constituents of clauses, relatively high frequency of nouns compared to finite verbs, the word order noun before possessive pronoun, idiomatic expressions/collocations.
    In this research, an hypothesis for the distribution of a certain linguistic feature, in relation to the external factors, is considered proven if the frequency difference amounts to at least 50% between one external situation and the opposite situation, and if the results are based on at least 283 examples; or if the material as a whole has given at least 28 examples of the particular linguistic feature in question, if all of them have originated in the same type of external situation, i.e. they never occur in the opposite type. If neither of these conditions is fulfilled, the hypothesis for the linguistic feature in question is not considered valid.
    The results of the study show that four linguistic features undoubtedly belong to the set of linguistic features which characterises radio talk shows and, at the same time, unscripted material: anomalies, the relative clause conjunction sem að, the indefinite pronouns maður and þú, and the expletive það as leftmost constituent of clauses. Two linguistic features belong undoubtedly to the set of linguistic features which characterises radio news and, at the same time, scripted material: topicalised leftmost constituents of clauses and relatively high frequency of nouns compared to finite verbs. The results also show that in radio talk shows anomalies in language use by interlocutors are more common than by employees. The results of the study do not unequivocally reveal a relationship between the length of sound units, coordinating conjunctions between clauses, the conjunction particle nú, the word order noun before possessive pronoun, and idiomatic expressions/collocations, and any one text genre or any one method, according to the statistical conditions that were chosen for this study.

  • Ritgerðin „Í fréttum er þetta helst.“ Rannsókn á einkennum íslensks útvarpsmáls felur í sér þríþætt rannsóknarframlag innan íslenskrar málfræði. Þar ber fyrst að nefna drög að lýsingu á málsniðum tveggja textategunda íslensks útvarpsmáls, útvarpsfrétta og dægurmálaefnis, en við þau bætast tveir mikilvægir þættir: annar er að afmarka, túlka og beita nokkrum mikilvægum fræðihugtökum á íslenskan efnivið og hinn er að prófa rannsóknaraðferð.
    Með málsniði er hér átt við mengi máleinkenna sem ljóst er að tengjast tilteknum málaðstæðum og textategund sterkum böndum. Útvarpsfréttir og dægurmálaefni í útvarpi eru meðal margra mismunandi textategunda í íslensku málsamfélagi. Það er eiginleiki textategunda að þær gegna mismunandi hlutverki.
    Hæfileiki fólks til að beita máli á mismunandi vegu er forsenda þess að greina megi mismunandi málnotkun. Þegar breytileikinn ræðst af félagslegum bakgrunni koma fram mállýskueinkenni. Ef breytileikinn ræðst af málaðstæðum og textategund verða til málsniðseinkenni. Málræktarviðhorf eru meðal þátta sem geta haft áhrif á breytilega málnotkun eftir aðstæðum. Við málhegðunartöku tileinkar fólk sér m.a. hið sameiginlega mat í málsamfélaginu á því hvers konar málnotkun eigi að jafnaði heima í mismunandi málaðstæðum. Hinn félagslegi rammi um breytilega málnotkun í íslensku er málsamfélagið sem heild með venjum sínum og væntingum um málnotkun en hér er gengið út frá því að fólk myndi sameiginlegt málsamfélag þegar það notar sama málkerfi, hefur í stórum dráttum áþekka félagslega afstöðu til málsins og leggur sams konar mat á breytileikann sem þar tíðkast við málnotkun.
    Mismunandi málnotkun virðist mjög oft vera tengd mun ritaðs texta og talaðs texta. Gerður er greinarmunur á hugtökunum ritmáli og rituðum texta og á talmáli og töluðum texta. Einkenni ritmáls, sem málsniðs, geta komið fram hvort heldur sem er í rituðum eða töluðum textum og talmálseinkenna getur orðið vart bæði í töluðum og rituðum textum. Munurinn á aðferðunum tveimur, þ.e. hvort ritað er eða talað, virðist eigi að síður skýra margt af því sem einkennir annars vegar ritmál og hins vegar talmál. Auk munarins á rittáknum og málhljóðum má nefna mismunandi undirbúningstíma og að dæmigerðar aðstæður eru mismunandi annars vegar í ritun og hins vegar tali; loks er samspil þátttakenda að jafnaði mismunandi í aðferðunum tveimur.
    Þess eru dæmi að tiltekin máleinkenni sjáist aðeins í vissri aðferð (þ.e. aðeins í ritun eða aðeins í tali) eða í vissri textategund en aldrei í andstæðri aðferð eða andstæðri textategund. Flest máleinkenni eru þó möguleg við hvaða aðstæður sem er og því er meginreglan sú að munur milli aðferða og milli textategunda er fólginn í því að formseinkennin eru misjafnlega tíð. Hægt er að lýsa mismunandi málnotkun í tveimur textategundum með því að hugsa sér þær sem tvo ólíka póla og að á milli þeirra sé kvarði þar sem hin og þessi formseinkenni koma áberandi oftar fyrir nær öðrum pólnum en hinum. Í rannsókninni, sem sagt er frá í þessari ritgerð, má hugsa sér textategundirnar útvarpsfréttir og dægurmálaefni í útvarpi hvora á sínum enda slíks kvarða. Munurinn á málsniðum textategundanna tveggja er því fyrst og fremst fólginn í því að tiltekin formseinkenni eru þar misjafnlega algeng.
    Málaðstæður í útvarpi eru að því leyti sérstakar að alltaf er verið að tala til fjarstadds hlustanda eða láta fjarstaddan hlustanda hlýða á samtal. Staða hlustandans er önnur en viðmælanda í venjulegu samtali. Útvarpsmál er sem sé talaður texti án nálægs viðmælanda. Í útvarpstextanum er að hluta til byggt á skrifuðum handritum frá orði til orðs og að hluta til er talað án þess að styðjast við slíkt handrit. Þegar lesið er upp úr handriti má vænta þess að þar komi fram málnotkunareinkenni sem tengjast ritunarferlinu.
    Útvarpsmál birtir mörgum í einu ýmis viðmið sem gilda í málsamfélaginu um mál og málnotkun. Stundum er því haldið fram að málnotkun í útvarpi geti haft áhrif á málnotkun hlustenda. Hér eru færð rök fyrir því að slíkra áhrifa geti orðið vart í orðaforða óháð textategundum en að kerfisleg áhrif séu mun takmarkaðri og komi líklega aðeins til greina í náskyldum textategundum.
    Í þessari ritgerð er sagt frá rannsókn sem miðar að því að leggja fyrstu drög að lýsingu á málsniðum tveggja textategunda í íslensku málsamfélagi, þ.e. útvarpsfrétta og dægurmálaefnis í útvarpi, ásamt því að huga að þætti handritsnotkunar í því sambandi. Rannsóknarspurningin var þessi: Hvaða máleinkenni setja svip á málsnið útvarpsfrétta og hvaða máleinkenni setja svip á málsnið dægurmálaefnis í útvarpi? Hér er því um að ræða rannsókn á því hvernig íslensk málnotkun getur verið breytileg eftir aðstæðum. Með rannsókninni er sem sé sýnd og prófuð aðferð til að leiða í ljós samband máleinkenna og ákveðinna ytri þátta.
    Efniviður rannsóknarinnar voru 28.280 lesmálsorð; 10.640 lesmálsorð úr útvarpsfréttum og 17.640 lesmálsorð úr dægurmálaþáttum í útvarpi. Meginhluti fréttaefnisins (83,5%) er handritsbundinn, þ.e. allt efni útvarpsfréttanna nema viðtöl. Dægurmálaefnið byggðist ekki á skrifuðu handriti frá orði til orðs. Efnið var tekið upp úr útvarpi 1995 og 1996. Það var síðan ritað upp nákvæmlega eftir upptökunum.
    Könnuð var hlutfallsleg tíðni tiltekinna mállegra einkenna (háðra breytna) í textategundunum tveimur. Tíðnin er yfirleitt sýnd miðað við hver 1.000 orð í texta. Við val á máleinkennum í rannsókninni var öðru fremur höfð í huga sú leiðsögutilgáta að munur milli textategundanna tveggja, útvarpsfrétta og dægurmálaefnis í útvarpi, gæti að verulegu leyti legið í hinum mismunandi aðferðum við gerð texta, þ.e. hvort stuðst er við handrit frá orði til orðs eða ekki. Farið var eftir ábendingum og hugmyndum, sem fram hafa komið hér og þar, um einkenni og mun talaðs og ritaðs texta í íslensku og skyldum tungumálum. Enn fremur var tekið mið af erlendum athugunum á útvarpsmáli sérstaklega og íslenskar hliðstæður kannaðar eftir því sem eðlilegt virtist að gera. Þá voru athuguð nokkur máleinkenni sem hér eru kynnt til sögunnar í fyrsta sinn, svo sem tónlotur og tengiyrðið nú.
    Máleinkennin í rannsókninni eru: frávik (uppfyllingar, glöp, málvillur), tónlotur (strengir atkvæða milli tveggja greinilegra þagna), aðaltengingar milli setninga, tilvísunartengingarnar sem og sem að, óákveðnu fornöfnin maður og þú, tengiyrðið nú, fremsti setningarliður (einkum kjarnafærðir liðir og leppurinn það), hlutfall sagna í persónuháttum og nafnorða, röð nafnorðs og eignarfornafns sem ákvarðar það, föst orðasambönd. Jafnframt var til fróðleiks athuguð tíðni fimm „talmálslegra“ orða (akkúrat, græja (no.), pása, redda, sirka) en efniviður rannsóknarinnar er í raun of lítill fyrir athuganir á orðtíðni í opnum orðflokkum. Máleinkennin í rannsókninni eru eðlisólík innbyrðis eins og sjá má; sum eru nátengd flutningi, önnur eru málkerfislegri og enn önnur snúa að notkun tiltekinna orða og orðasambanda. Hér er litið svo á að eðlilegt sé við athuganir á málsniðum að huga að svo fjölbreytilegum máleinkennum í einu.
    Hin hlutfallslega tíðni máleinkennanna var borin að óháðum breytum sem varða 1) aðferð, þ.e. hvort notað er handrit frá orði til orðs eða ekki; 2) textategund, þ.e. hvort um er að ræða útvarpsfréttir eða dægurmálaefni í útvarpi; og loks 3) þátttakendur, þ.e. hvort um er að ræða starfsmenn útvarpsstöðvar eða viðmælendur þeirra.
    Sett er fram og prófuð tilgáta um hvernig máleinkennin muni dreifast eftir því hvort notað er handrit eða ekki og eftir því hvort textategundin er útvarpsfréttir eða dægurmálaefni í útvarpi. Í tilgátunni er því spáð að eftirfarandi máleinkenni séu sérkenni handritslauss efnis og dægurmálaefnis í útvarpi: frávik (uppfyllingar, glöp, málvillur), hlutfallslega stuttar tónlotur, aðaltengingar milli setninga, tilvísunartengingin sem að, óákveðnu fornöfnin maður og þú, tengiyrðið nú, fremsti setningarliður leppurinn það. Því er jafnframt spáð í tilgátunni að eftirfarandi máleinkenni séu sérkenni handritsbundins efnis og útvarpsfrétta: fremsti setningarliður kjarnafærður liður, nafnorð hlutfallslega mörg samanborið við sagnorð í persónuháttum, orðaröðin nafnorð á undan eignarfornafni sem ákvarðar það, föst orðasambönd.
    Til að tilgáta um dreifingu máleinkennis eftir hinum ytri þáttum fái staðist er þess krafist í þessari rannsókn að fram komi a.m.k. 50% munur á dreifingu einkennisins eftir því hvaða ytri aðstæður er um að ræða og að niðurstaðan hafi fengist við athugun á a.m.k. 283 dæmum; eða ef í ljós hafa komið a.m.k. 28 dæmi um máleinkennið úr öllum efniviðnum og þau hafi öll birst við sambærilegar ytri aðstæður, þ.e. þeirra verði ekki vart við öndverðar aðstæður. Sé hvorugt skilyrðið uppfyllt telst tilgáta um viðkomandi máleinkenni hafa fallið.
    Niðurstöður leiða í ljós að fjögur atriði tilheyra ótvírætt mengi þeirra máleinkenna sem sérkenna dægurmálaefni í útvarpi og um leið handritslaust efni: frávik, tilvísunartengingin sem að, óákveðnu fornöfnin maður og þú og leppurinn það sem fremsti setningarliður. Tvö atriði tilheyra ótvírætt mengi þeirra máleinkenna sem sérkenna útvarpsfréttir og um leið handritsbundið efni: fremsti setningarliður kjarnafærður liður og hlutfallslega mörg nafnorð samanborið við sagnorð í persónuháttum. Jafnframt sýna niðurstöðurnar að frávik eru algengari í máli viðmælenda en starfsmanna í dægurmálaefninu. Ekki tókst að sýna fram á ótvírætt samband tónlotulengdar, aðaltenginga milli setninga, tengiyrðisins nú¸ orðaraðarinnar nafnorð á undan eignarfornafni og fastra orðasambanda við tiltekna textategund eða við tiltekna aðferð, samkvæmt þeim tölulegu viðmiðunum sem valdar voru í þessari rannsókn.




Ari Páll Kristinss... .pdf1,58MBOpinn Heildartexti PDF Skoða/Opna