„Þetta eru börn sem eru kannski búin að vera í kerfinu í mörg ár“: Styrkt fóstur sem úrræði fyrir börn með fjölþættan vanda

Abstract

Á undanförnum árum hefur athygli beinst að þeim hópi barna sem glímir við fjölþættan vanda, þar sem samverkandi félagslegir, geðrænir og þroskatengdir þættir hafa áhrif á líf þeirra og lífsgæði. Þrátt fyrir að styrkt fóstur sé skilgreint sem meðferðartengt úrræði hefur beiting þess reynst ólík og ósamræmd í framkvæmd innan íslenska velferðarkerfisins. Markmið rannsóknarinnar var að kanna hvort og hvernig styrkt fóstur geti talist raunhæft og viðeigandi úrræði fyrir börn með fjölþættan vanda, meðal annars út frá því fyrir hvaða börn hefur verið sótt um úrræðið, hvaða einkenni og aðstæður greina þau mál frá öðrum og hvernig fagfólk metur forsendur þess að úrræðið nýtist. Rannsóknin byggir á blandaðri aðferð þar sem megindleg gögn frá Barna- og fjölskyldustofu voru greind samhliða eigindlegum hálf-opnum viðtölum við fagaðila. Megindlegi hlutinn náði til 68 barna sem vísað var í sérfræðingateymið á árunum 2021-2024 og var greindur með lýsandi tölfræði. Eigindlegi hlutinn byggði á viðtölum við fjóra sérfræðinga með reynslu af mati og ráðstöfunum og var greindur með þemagreiningu. Niðurstöðurnar benda til þess að styrkt fóstur, í núverandi mynd, henti ekki meirihluta barna með fjölþættan vanda. Umsóknir tengdust aðallega málum þar sem börn höfðu þegar fengið umfangsmikla þjónustu og voru komin í sérútbúin eða vaktskipt úrræði. Það gefur til kynna að úrræðið hafi ekki reynst raunhæft, annaðhvort vegna alvarleika vandans eða skorts á viðeigandi fósturheimilum. Viðmælendur töldu að úrræðið væri faglega efnislegt en framkvæmd þess skorti skýran ramma, stöðugan faglegan stuðning og sameiginlega ábyrgð milli þjónustustiga. Styrkt fóstur virðist því fremur nýtt sem síðara viðbragð þegar önnur úrræði hafa brugðist, frekar en sem markviss millistigslausn innan stigskiptrar þjónustukeðju. Rannsóknin undirstrikar þörf á skýrari innleiðingu, reglubundinni handleiðslu og samhæfingu þjónustu ef úrræðið á að nýtast sem raunhæfur valkostur fyrir börn með fjölþættan vanda.Efnisorð: Styrkt fóstur, fjölþættur vandi, þjónustuþörf, stuðningsúrræði, stöðugleiki, faglegt mat.

In recent years, increased attention has been directed toward children with complex needs, where interacting social, emotional and developmental difficulties affect daily functioning and wellbeing. Although special care and training in the home for severe behavioral problems or specialized foster care is defined as a treatment-oriented placement, its use in Iceland has been inconsistent and its practical implementation unclear. This study examined whether, and under what conditions, specialized foster care can be considered a realistic and appropriate option for children with complex needs, including which children have previously been referred for this type of placement, how their characteristics differ from others and how professionals assess the foundations of the model. A mixed-methods approach was used. The quantitative component consisted of descriptive analysis of 68 cases referred to the national expert team between 2021 and 2024. The qualitative component was based on semi-structured interviews with four professionals with experience in assessment and placement decision-making and was analyzed using thematic analysis. Findings indicate that, in its current form, specialized foster care is not suitable for the majority of children with complex needs. Applications were primarily submitted in cases where children had already received extensive services and were placed in specialized or staffed residential settings, suggesting that the model was not feasible due to the severity of needs or the lack of appropriate foster homes. Participants viewed the model as conceptually valuable but emphasized that clearer structure, stable professional support and shared responsibility across service levels are required. At present, specialized foster care tends to function as a late-stage option after other interventions have failed, rather than as a deliberate intermediate step within an integrated service pathway. Strengthening implementation, supervision and interagency coordination is therefore essential if the model is to become a viable option for children with complex needs.Keywords: Special care and training in the home for severe behavioral problems, complex needs, service needs, support services, stability, professional assessment.