Þegar amma sagði sögur: Litáískar og íslenskar þjóðsagnaverur

Abstract

Þessi ritgerð greinir verur úr litáískum og íslenskum þjóðsögum og sýnir hvernig þær endurspegla heimssýn, gildi og menningu þessara tveggja menningarsvæða, þannig að lesandinn geti öðlast nýja sýn á efnið og borið þessa menningarheima saman. Sérstök áhersla er lögð á tröll og álfa/huldufólk í íslenskum þjóðsögum annars vegar, og hins vegar milžinai (risa) og laumės (nornir) í litáískum þjóðsögum hins vegar. Ritgerðin byggist á fræðilegum heimildum og textagreiningu valinna sagna úr safnritum. Gerð er grein fyrir helstu hugtökum þjóðsagnafræði, meðal annars kenningum finnska skólans, og rakið hvernig söfnun og skráning þjóðsagna fór fram á Íslandi og í Litáen. Jafnframt er skoðað hvernig verurnar tengjast landslagi, daglegu lífi fólks og trúarlegum hugmyndum, hvaða siðferðislegum boðskap sögurnar miðla og hvernig kynhlutverk og vald birtist í þeim. Með því er vonast til að dýpka skilning á menningarbundnum viðhorfum til náttúru, trúar og mannlegrar breytni.

This thesis examines supernatural beings in Lithuanian and Icelandic folk narratives and demonstrates how they reflect the worldview, values, and cultural identity of the two cultures, enabling the reader to gain new insights and compare these cultural traditions. Particular emphasis is placed on tröll (trolls) and álfar/huldufólk (elves/hidden people) in Icelandic folklore, and on milžinai (giants) and laumės (fairies) in Lithuanian folklore. The thesis is based on review of scholarly literature and textual analysis of selected stories from folk-tale collections. It outlines key concepts in folklore studies, including the theories of the Finnish School and describes how the collection and documentation of folk narratives developed in both Iceland and Lithuania. Furthermore, it explores how the supernatural beings in each cultural tradition relate to the landscape, daily life, and religious beliefs, the moral messages conveyed by the stories, and how gender roles and power relations appear within them. Through this analysis, the thesis aims to deepen the understanding of culturally rooted attitudes toward nature, belief systems, and human behaviour.